Nhật ký Hành trình: Tìm giải pháp cho vấn đề

 
 
Trang at BYU.jpg
 

Người viết: CEO/Nhà sáng lập Trần Thị Khánh Trang

Thực sự phải cảm ơn những trận mưa rào kéo dài suốt mấy tuần qua, những ngày hè oi ả bắt đầu dịu lại, thời tiết dần trở nên mát mẻ và dễ chịu hơn cho cả gia đình nấm của chúng tôi. Năm nào cũng vậy, mùa hè chẳng bao giờ “Fun" như nó thường được đề cập trên các tạp chí du lịch. Thay vào đó, là mồ hôi, căng thẳng và đôi khi là áp lực khi nhìn thấy công việc khó khăn dồn đống và không đem lại kết quả như mong đợi. Dòng tiền của chúng tôi bị tổn thất nặng nề do không có nhiều doanh thu từ việc bán hàng. Niềm vui khi nhìn thấy các đơn đặt hàng giờ đây được thay thế bằng những lo lắng và thất vọng. Cuộc đời tôi chưa từng nghĩ sẽ có lúc tôi thấm thía nghĩa của từ “vật lộn” như lúc này. Vận hành một startup không phải một trò đùa và đặc biệt chạy một doanh nghiệp xã hội về nông nghiệp thực sự nan giải vô cùng.

"Khi căng thẳng, hãy đổ mồ hôi" thực sự đã trở thành khẩu hiệu của tôi trong những ngày này. Chạy bộ đã trở thành một món ăn bổ dưỡng để tiếp năng lượng cho tôi tiếp tục tiến về phía trước. Đôi khi cảm giác mình đang hít thở là tất cả những gì bạn cần để nhắc nhở bản thân rằng bạn vẫn ổn, vẫn tồn tại và vẫn đang tiến về phía trước... Cảm ơn các bạn đã luôn đồng hành cùng tôi. Và cuối cùng, tin vui cũng đến. Vài ngày trước, tôi nhận được tin vui từ đội sản xuất, rằng vụ nấm sò đầu tiên của chúng tôi cuối cùng cũng bắt đầu được thu hái. Thật tuyệt vời!

Đặc biệt trong tháng này: Để bù đắp cho sự vắng mặt suốt vài tháng qua, hôm nay tôi sẽ chia sẻ với các bạn bài phát biểu của tôi tại Đại học Brigham Young vài tháng trước tại Cuộc thi về giải pháp đổi mới xã hội, tại đây Fargreen vinh dự được giới thiệu và đưa vào nghiên cứu tìm ra giải pháp. Bạn có thể tham khảo bài phát biểu đầy đủ tại đây.

Hành trình tìm kiếm giải pháp

Tôi sinh ra tại một huyện nhỏ ở miền Bắc Việt Nam. Các thế hệ trước trong gia đình tôi chưa có ai hoàn thành bậc trung học hoặc từng mơ ước được đi học đại học. Tôi sinh năm 1986 - là năm mà chính phủ Việt Nam quyết định “đổi mới”, cải cách và mở cửa nền kinh tế mà từ lâu đã bị trì trệ do chiến tranh và khép kín bởi hệ thống vận hành lạc hậu.

Lớn lên, tôi dần cảm nhận được những thay đổi lớn lao đang diễn ra trên khắp mọi miền đất nước, bắt đầu từ góc quê hương xinh đẹp của chính tôi. Vì một số lý do kinh tế, chính quyền địa phương quyết định lấp một nửa con sông ở phía sau nhà tôi để có thêm đất định cư để bán cho người dân. Con sông xinh đẹp mà bố thường cõng tôi trên lưng để bơi qua hàng ngày và cũng là nguồn nước uống của tất cả chúng tôi giờ đây trở thành dòng chảy đen ngòm không thể uống, không thể bơi lội và thậm chí đôi khi còn không thể ngửi được.

Không những thế, chất lượng không khí cũng dần trở nên tồi tệ hơn mỗi ngày, thời tiết trở nên khó dự báo hơn và diện tích các khu nông nghiệp xung quanh đang dần thu hẹp lại. Rất nhiều người nông dân phải rời quê hương của mình để tìm kiếm việc làm ở các thành phố lớn, vì làm nông nghiệp không còn đủ để trang trải cuộc sống của họ nữa. Tôi thực sự không thể hiểu được logic đằng sau những gì đang diễn ra dưới cái mác "phát triển". Điều đó đã thúc đẩy niềm đam mê của tôi để tham gia vào lĩnh vực phát triển quốc tế với hy vọng hiểu biết hơn về các vấn đề và giải pháp cho môi trường và xã hội, hy vọng một ngày không xa, tôi có thể làm được điều gì đó hữu ích cho sự phát triển của cộng đồng.

Nhờ các chuyến công tác, tôi có cơ hội làm việc ở khắp Việt Nam và nhiều nước khác ở Đông Nam Á. Từ kinh nghiệm của mình, tôi nhận ra một điều rằng: Trong hầu hết các trường hợp, người giải quyết vấn đề không phải là người dân địa phương. Công cuộc giải quyết vấn đề phụ thuộc rất nhiều vào khẩu vị của các nhà đầu tư và có thể bị gián đoạn bất cứ lúc nào trước khi nó được giải quyết một cách triệt để. Điều này đã khiến tôi băn khoăn đến nỗi tôi đã quyết định bắt tay vào một hành trình để tìm hiểu về những cách thức mới và bền vững hơn trong công tác phát triển. Và điều đó đã dẫn tôi đến khái niệm sử dụng doanh nghiệp như một công cụ để giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường.

Chính vì thế, năm năm rưỡi trước, tôi rời Việt Nam để sang Mỹ học bằng Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh với định hướng tập trung vào mảng doanh nghiệp xã hội và bền vững toàn cầu. Tôi không phải là một doanh nhân đầy tham vọng. Thậm chí lúc đó tôi còn không biết doanh nhân nghĩa là gì. Tôi chưa có bất kỳ nền tảng kinh doanh nào ngoại trừ những năm tháng thời thơ ấu, tôi thường giúp cha mẹ bán đồ ăn ở khu chợ địa phương. Và tôi thậm chí còn miễn cưỡng với ý tưởng bắt đầu một doanh nghiệp bởi tôi không nghĩ rằng một cô gái Châu Á nhút nhát như tôi sẽ có thể làm được điều đó.

Tất cả hành trang tôi mang tới chương trình MBA chỉ có niềm đam mê mãnh liệt và sự tò mò ham học hỏi.

Ngày đầu tiên đi học tại lớp kinh doanh, giáo sư của tôi nói: "Bước đầu tiên để trở thành một doanh nhân đó là nhìn ra được điều tệ hại."

Và tôi đã thầm nghĩ: Vâng, tôi biết rất nhiều điều tệ hại.

Vấn nạn đốt rơm rạ đang diễn ra trên khắp Việt Nam và các nước sản xuất gạo khác thật sự đáng buồn. Việc làm đó đã và đang gây hại cho môi trường và sức khỏe của cộng đồng. Nó không chỉ là một vấn đề nhỏ của một địa phương bắt nguồn từ nông nghiệp, mà nó là cả một vấn đề về môi trường gắn liền với những hành vi xã hội quá phức tạp, quá lớn và quá nan giải mỗi khi tôi cố gắng nghĩ ra một giải pháp tốt nhất cho nó.

Nhưng tôi đang đi học và lý do tôi học là để tìm hiểu xem liệu con đường kinh doanh để tạo ra giải pháp cho các vấn đề xã hội và môi trường có thực sự khả thi không, vì vậy rõ ràng tôi nên kiểm chứng nó bằng một vấn đề đủ khó. Trường học hẳn là một nơi hoàn hảo để chúng ta thử cố gắng và thất bại. Đó chẳng phải là mục đích của học tập hay sao?

Và đó là cách tôi bắt đầu làm việc tại Fargreen. Đó là hành trình bắt đầu với việc đào sâu về các vấn đề, sau đó thử tất cả các giải pháp khác nhau để xem chúng hiệu quả như thế nào, sau đó rút ra được bài học từ những trải nghiệm đó và sử dụng những bài học mới này để hiểu sâu hơn về vấn đề, rồi từ đó lại đưa ra được giải pháp tốt hơn.

Có thể nói rằng đó là cả một quá trình học tập dài không ngừng nghỉ. Và trên thực tế, rút ra từ kinh nghiệm xây dựng Fargreen cho đến bây giờ, tất cả là nhờ sự nhận thức vấn đề. Và khi bạn có thể định nghĩa vấn đề một cách đầy đủ, giải pháp sẽ tự tìm đến bạn.

Tôi sẽ lấy một ví dụ minh họa. Khi tôi bắt đầu nghiên cứu sâu rộng về vấn nạn đốt rơm rạ, tôi nghĩ vấn đề chính là hành động “đốt” nên bất cứ cách gì có thể ngăn chặn việc đốt hẳn sẽ là giải pháp.

Sau đó, chúng ta có thể học tập California và Nhật Bản để tiến hành cấm triệt để hành động đốt rơm rạ. À, vậy mà hóa ra, chính quyền một số địa phương ở Việt Nam đã từng thử phương án này nhưng chưa bao giờ thành công, vì đó không phải là vấn đề về kỹ thuật, mà đó thuộc về vấn đề xã hội được gắn kết chặt chẽ với môi trường cộng đồng nông thôn phức tạp. Thêm vào đó, mức độ nghiêm trọng của vấn đề mà chúng ta đang phải đối mặt ở một nước xuất khẩu gạo lớn như Việt Nam có sự khác biệt lớn so với vấn đề tương tự nhưng ở một nước nhập khẩu gạo.

Chính vì thế, vấn đề ở đây không phải hành động đốt. Vậy người nông dân - những người thực hiện hành động này thì sao? Chúng ta có nên đổ lỗi cho họ hay chúng ta nên tìm cách giải quyết đây? Có phải vì kiến hức hạn hẹp của họ về ảnh hưởng to lớn của việc đốt rơm rạ đến sức khỏe con người và môi trường hay không? Nhóm chúng tôi đã tiến hành phỏng vấn những người nông dân và phát hiện ra rằng họ không hạn hẹp như những gì chúng ta nghĩ. Họ đều nhận thức rõ thực tế rằng không khí sẽ bị ô nhiễm và ngột ngạt nếu họ cứ tiếp tục đốt rơm rạ như vậy, và tất cả họ đều sử dụng khẩu trang để bảo vệ mình khỏi khói thải. Vì vậy, không cần thêm chiến dịch nâng cao nhận thức ở đây.

Vậy vấn đề ở đây là gì? Chúng tôi bắt đầu nói chuyện với nông dân nhiều hơn, hóa ra chúng tôi mới là những người có quan điểm và kiến hức hạn hẹrp.

Tất nhiên rồi, người nông dân buộc phải đốt rơm rạ vì đó là cách nhanh nhất, rẻ nhất và thuận tiện nhất để loại bỏ rơm rạ sau mỗi mùa vụ, để họ có thể bắt đầu một mùa vụ mới và kiếm kế sinh nhai nuôi sống gia đình. Làm nông nghiệp thực sự rất vất vả và họ phải làm việc chăm chỉ hơn để kiếm sống. Chăm sóc cho bản thân và gia đình rõ ràng là một ưu tiên chính đáng. Chúng ta đều sẽ làm như vậy phải không?

Chính vì vậy, thay vì hỏi “làm gì để người nông dân ngừng đốt rơm rạ”, chúng tôi đã đổi thành “người nông dân được gì khi ngừng đốt rơm rạ?”. Câu hỏi đó thực sự đã tóm tắt cách chúng tôi xác định vấn đề tại Fargreen. Người nông dân được gì khi không đốt rơm rạ? Họ được gì, một cách bền vững, khi dừng hành động đó? Họ được gì khi làm việc cùng Fargreen?

Các bạn nghe có vẻ lạ đúng không? Không đâu. Ít nhất là không ở trong trường học kinh doanh. Khi bắt đầu thỏa thuận với một đối tác mới, chúng ta luôn phải đặt câu hỏi đó để có thể đưa ra những đề xuất hấp dẫn cho đối tác, và sau đó chúng ta có thể bắt đầu một mối quan hệ. Phải không nào?

Điều quan trọng ở đây là từ “đối tác”. Nó khác với "người thụ hưởng". Và khi chúng ta thay đổi từ tư duy “cấp cái gì đó cho ai đó” sang tư duy bình đẳng hơn “đề xuất cái gì đó cho ai đó”, chúng ta có thể thu hút họ cùng tham gia hành trình tìm ra giải pháp.

Vì vậy, với Fargreen, chúng tôi cần đề xuất một số giải pháp cho người nông dân, để biến chất thải nông nghiệp thành thứ gì đó có giá trị, để không ai từ chối tham gia và quay lại những ngày tháng đốt rơm rạ trước đây.

Có rất nhiều cách tận dụng nguồn rơm rạ mà chúng ta có thể áp dụng: làm đồ nội thất, thức ăn gia súc, tạo ra năng lượng,.... Đây đều là những ý tưởng tuyệt vời nhưng đối với tôi, chúng quá đắt đỏ để bắt đầu với quy mô nhỏ để thử nghiệm và quá nhàm chán nếu tiếp tục trong 100 năm tới.

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi tình cờ đọc được một bài báo về trồng nấm trên rơm rạ và điều thú vị nhất đối với tôi tại thời điểm đó không chỉ là việc sắp tới nhờ trồng nấm chúng ta sẽ có đồ ăn ngon (tôi là một người rất có tâm hồn ăn uống) mà sau khi trồng nấm, mùn nấm có thể được bón trả lại đất như một loại phân sinh học. Không lãng phí gì cả. Thực sự bền vững!

Như vậy, tôi đã tìm thấy giải pháp hoàn hảo cho vấn đề này và việc tìm kiếm giải pháp liệu đã dừng lại ở đây? Không hẳn. Những gì bạn vừa nghe mới chỉ là ý tưởng và nếu bạn coi một ý tưởng là giải pháp, bạn đã nhầm hoàn toàn. Và tôi đã thực sự học được nhiều bài học từ việc nhầm lẫn một ý tưởng với giải pháp cho một vấn đề.

Để tôi kể với các bạn chuyện này. Khi thử nghiệm Fargreen lần đầu tiên tại Việt Nam, chúng tôi đã hướng dẫn nông dân cách trồng nấm trên rơm rạ và sau đó, chúng tôi tiến hành thu mua lại nấm và bán ra thị trường.

Bạn có thể sẽ nói: Ồ tất nhiên, có vấn đề gì với mô hình đó sao? Đúng, thực tế là có một số vấn đề với mô hình này.

Đầu tiên, trồng nấm theo cách truyền thống là một loại hình lao động chuyên sâu. Có rất ít người nông dân có thể cùng lúc vừa trồng lúa toàn thời gian và vừa trồng nấm toàn thời gian.

Thứ hai, trồng nấm thực sự không phải chuyện dễ dàng. Những người trồng nấm tại Việt Nam đang gặp rất nhiều khó khăn do sâu bệnh và mùa màng thất bại, v.v.

Thứ ba, rất khó để Fargreen có thể kiểm soát được chất lượng của nấm để bán cho khách hàng và không có cách nào ngăn cản nông dân bán sản phẩm tràn lan ra thị trường.

Còn gì nữa không nhỉ? Cách trồng nấm rẻ và thuận tiện mà mọi người thường sử dụng và cũng là cách chúng tôi áp dụng để thí điểm là đóng rơm và giống nấm vào hàng trăm túi nilon, và sau mỗi vụ trồng nấm, bạn sẽ thải những túi nilon này ra môi trường. Vì vậy, tôi đã phải đối mặt với một thực tế rằng nếu tôi nhân rộng phương án này, tôi sẽ tạo ra một vấn đề khác, thậm chí còn lớn hơn đối với môi trường.

Vì vậy, việc nghiên cứu này thực sự giúp chúng tôi hiểu rõ được vấn đề mà chúng tôi đang cố gắng giải quyết ở cấp độ sâu hơn của hệ thống. Chúng tôi đã học được rằng để có một giải pháp tốt, chúng ta không chỉ cần tập trung vào đầu vào hoặc đầu ra mà còn cả quá trình và hệ thống.

Chúng ta đều biết rất khó để thay đổi hệ thống và nếu không cẩn thận, chúng ta có thể tạo ra một vấn đề khác dù ý định ban đầu vô cùng tốt đẹp.

Mỗi ngày trôi qua tôi đều cảm thấy ngạc nhiên về sự hiểu biết hạn chế của mình ngày trước đó. Tôi nhận ra rằng thật khó để hiểu được vấn đề một cách đầy đủ để tạo ra một giải pháp hoàn hảo, ngay cả khi bạn là người trải nghiệm nó hàng ngày.

Nhìn lại một vài điều tôi học được trong vài năm làm việc tại Fargreen, phải nói rằng những điều quan trọng dưới đây đã giúp tôi đưa Fargreen từ một ý tưởng trở thành Fargreen hiện tại (thực tế là mọi thứ vẫn chưa được suôn sẻ cho lắm):

1) Tôi nhận ra rằng những thách thức này thực sự phức tạp và là kết quả của nhiều yếu tố liên quan. Dành thời gian tìm hiểu vấn đề, nghiên cứu và bóc tách, là điều quan trọng trong việc đưa ra các giải pháp sáng tạo và mang tính thực tế.

2) Nên có những người mà bạn có thể chia sẻ tầm nhìn và đam mê, nhưng đồng thời họ cũng là những người ngăn bạn khỏi những quyết định đầy rủi ro và đưa ra cho bạn những phản biện giúp cải thiện ý tưởng, giải pháp và cách bạn điều hành công ty. Mặc dù những lời ca ngợi và tán thưởng thật ngọt ngào - nhưng chúng không giúp bạn phát triển. Điều thực sự hữu ích là những câu hỏi và phản biện sâu sắc.

Cuối cùng, tôi nhận ra rằng thành công là cả một quá trình - không phải là một tia sáng rực rỡ. Nó là một con tàu lượn đầy cảm xúc mà bạn phải cam kết và kiên trì đi trên con đường đó đến cùng.

Như mọi người thường nói: nơi nào có sự quyết tâm, nơi đó ắt có giải pháp. Tôi tin rằng nếu chúng ta quyết tâm biến thế giới này trở thành một nơi tốt đẹp hơn, sẽ luôn có cách để chúng ta thực hiện nếu chúng ta sẵn sàng dành thời gian, nỗ lực và kiên trì để nhận thức đầy đủ được vấn đề, nói một cách khác, hãy thể hiện rằng chúng ta quan tâm đủ để có thể bước chân vào hành trình giải quyết vấn đề bằng cả trái tim.

Cảm ơn các bạn.